Erken mantelzorg expliciet in de wet- en regelgeving die bedoeld is om jongeren die voor een dierbare zorgen te ondersteunen

Dit artikel is geschreven is samenwerking met Hinke van der Werf (PhD), docent-onderzoeker bij het lectoraat Verpleegkundige Diagnostiek van de Hanze.

Op vrijdag 5 juni jl., tijdens de Week van de Jonge Mantelzorger, reageerde minister Rianne Letschert (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) in een uitzending van Meldpunt Actueel op de situatie van studenten die naast hun studie zorg dragen voor een dierbare. In haar reactie benadrukt de minister terecht dat onderwijsinstellingen een verantwoordelijkheid hebben om ondersteuning te bieden en dat er verschillende voorzieningen bestaan waar studenten gebruik van kunnen maken. Tegelijkertijd stelt de minister dat studenten ook een verantwoordelijkheid hebben om zelf naar deze informatie op zoek te gaan.

Juist op dat punt willen wij, namens de vele jonge mantelzorgers en studenten die dagelijks zorg combineren met onderwijs, en eveneens namens de vele bezorgde en betrokken docenten, een belangrijke kanttekening plaatsen. Niet omdat wij het belang van eigen regie ontkennen (integendeel), maar omdat de werkelijkheid van jonge mantelzorgers vaak fundamenteel anders is dan die van hun leeftijdsgenoten.

Ontzorg en ondersteun jongeren die voor een naaste zorgen

Het gaat om één op de vier jongeren die te maken krijgt met langdurige zorg voor een naaste. Sommigen zorgen voor een ouder met psychische problemen, een broer of zus met een beperking, een chronisch zieke ouder of een familielid met verslavingsproblematiek. Zij bevinden zich in een situatie waarin zij dagelijks balanceren tussen studie, werk, sociale verplichtingen en zorgtaken. Van jongeren die langdurig zorgen voor een dierbare kan niet worden verwacht dat zij altijd de ruimte, energie en mentale capaciteit hebben om hun weg te vinden binnen complexe systemen van regelgeving, loketten, voorzieningen en uitzonderingsregelingen. Wanneer de druk hoog oploopt, zijn jongeren niet bezig met het uitpluizen van regelingen of het doorzoeken van websites. Zij zijn bezig met overleven.

Onderzoek toont aan dat jonge mantelzorgers een verhoogd risico lopen op stress, mentale gezondheidsproblemen, studievertraging, schooluitval en sociale isolatie. Recent nog constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau dat jongere mantelzorgers tussen de 18 en 34 jaar zich steeds vaker ernstig belast voelen. “Dit hangt mogelijk samen met de algemene trend van een groeiende druk op jongeren. Het bieden van ondersteuning aan mantelzorgers om overbelasting te voorkomen, is belangrijker dan ooit”, aldus het SCP (2026).

Juist daarom is het onvoldoende om ondersteuning beschikbaar te stellen en vervolgens te verwachten dat jongeren deze zelf weten te vinden. De vraag moet niet alleen zijn: Waarom maken studenten geen gebruik van voorzieningen? De vraag moet ook zijn: Waarom verwachten wij dat jongeren die onder hoge druk staan zelf de weg naar die voorzieningen moeten vinden?

Voorzieningen bestaan, maar mantelzorg wordt onvoldoende benoemd

In 2024 werden in de Tweede Kamer moties van leden Harmen Krul en Mikal Tseggai aangenomen die aandacht vroegen voor meer flexibiliteit binnen het onderwijs voor studenten met zorgtaken. In een Kamerbrief reageerde de toenmalige minister van OCW op de moties door te verwijzen naar de bestaande mogelijkheden en voorzieningen binnen het onderwijs. Maar wie vervolgens goed kijkt naar de wet- en regelgeving rondom deze voorzieningen, valt iets op. Er wordt namelijk gesproken over omstandigheden als: chronische ziekte, functiebeperkingen, handicap, zwangerschap en bijzondere familieomstandigheden. Echter, mantelzorg wordt nergens expliciet genoemd.

Daardoor ontstaat een situatie waarin ondersteuning formeel beschikbaar is, maar waarin studenten niet vanzelfsprekend herkennen dat deze ook voor hen bedoeld is. Ook voor onderwijsprofessionals en -instellingen is het nog te vaak niet duidelijk dat mantelzorg een reden kan zijn om maatwerkafspraken te maken. Wet- en regelgeving die bedoeld is om studenten te beschermen, schiet haar doel voorbij wanneer (i) ze de doelgroep niet bereiken die druk is met alle ballen hoog te houden, en (ii) de groep die de regelingen interpreteert en uitvoert het thema mantelzorg niet erkent.

Erkenning is de basis van preventie

Internationaal zien we een duidelijke ontwikkeling. Landen die stappen zetten in het structureel ondersteunen van jonge mantelzorgers, waarvan de koplopers zich in noordwest Europa bevinden, beginnen vrijwel altijd met dezelfde stap: werken aan de maatschappelijke bewustwording van de doelgroep. De volgende stap is het toewerken naar structurele erkenning en ondersteuning van de doelgroep. Wanneer mantelzorg expliciet wordt opgenomen in relevante wet- en regelgeving, beleidskaders, handreikingen en communicatie richting onderwijsinstellingen, ontstaat er een veel steviger fundament voor ondersteuning.

Internationaal onderzoek in zes Europese landen (Nederland, Italië, Slovenië, Zweden, Zwitserland en het Verenigd Koninkrijk) laatzien dat bestaande wetgeving, beleidskaders en ondersteuningsstructuren kunnen worden uitgebreid om jonge mantelzorgers expliciet te omvatten. Zolang dergelijke wet- en regelgeving niet daadwerkelijk voor deze groep wordt gerealiseerd, bestaat het risico dat zij tussen wal en schip blijven vallen.

De bewustwording over jonge mantelzorgers moet op alle niveaus van de samenleving worden vergroot, bijvoorbeeld onder professionals in de gezondheidszorg, het sociaal domein en het onderwijs, maar ook onder het brede publiek. Daarnaast is het noodzakelijk dat jonge mantelzorgers een duidelijke plaats krijgen binnen nationale wetgeving. Jonge mantelzorgers dienen door beleidsmakers te worden erkend als een belangrijke doelgroep die van meerwaarde zijn in onze maatschappij. Daarom is een integrale aanpak nodig waarbij verschillende partijen betrokken zijn, zoals ministeries, het onderwijsveld en maatschappelijke organisaties. Daarmee voorkomen we dat zij uitvallen, niet meer voor hun dierbare kunnen zorgen en eventueel zelf zorg nodig hebben (Leu et al., 2021).

Meer dan financiële compensatie

Ondersteuning van jonge mantelzorgers gaat bovendien over veel meer dan financiële regelingen. Vaak hebben jongeren vooral behoefte aan: begrip en flexibiliteit van docenten, ruimte binnen aanwezigheids- en examenregelingen, een vertrouwenspersoon die weet wat mantelzorg betekent, vroegtijdige signalering, maatwerk wanneer zorgtaken tijdelijk toenemen, en doorverwijzing naar passende ondersteuning in de regio. Specifieke richtlijnen voor onderwijsprofessionals over het herkennen, benaderen en ondersteunen van jonge mantelzorgers kunnen nodig zijn om hen beter in staat te stellen deze groep passende ondersteuning te bieden (van der Werf et al., 2020).

Onderwijsinstellingen hoeven niet alle ondersteuning zelf te organiseren. Door heel Nederland zijn zorg- en welzijnsorganisaties actief die jonge mantelzorgers ondersteunen met coaching, lotgenotencontact, informatie en praktische hulp. De uitdaging is niet alleen het creëren van voorzieningen, maar vooral in het bevorderen van samenwerking tussen diverse professionals; opdat studenten die ondersteuning nodig hebben tijdig herkend en verder geholpen worden.

Onze oproep aan de politiek

In een tijd waarin mantelzorg een toenemend en onmisbaar onderdeel is van onze samenleving, is verbinding met alle sociale domeinen noodzakelijk. Meerdere partijen noemden jonge mantelzorgers expliciet in hun verkiezingsprogramma’s als een mantelzorgdoelgroep die extra aandacht verdient (o.a. D66 , CDA en Progressief Nederland). Om jonge mantelzorgers ook kansen te geven voor de toekomst is het belangrijk dat zij onderwijs kunnen blijven volgen. Daarom roepen wij de minister van OCW en de leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal op om:

1. Mantelzorg expliciet op te nemen in relevante wet- en regelgeving, beleidskaders en uitvoeringsrichtlijnen rondom studeerbaarheid, studentenwelzijn en bijzondere persoonlijke omstandigheden.

2. Te onderzoeken in hoeverre bestaande voorzieningen daadwerkelijk toegankelijk en herkenbaar zijn voor studenten met mantelzorgtaken.

3. Onderwijsinstellingen te stimuleren mantelzorg structureel mee te nemen in signalering, begeleiding en maatwerkafspraken.

4. Te investeren in kennis en deskundigheid van docenten, studiebegeleiders en studentenondersteuners.

5. Te zorgen voor meer landelijke duidelijkheid, zodat studenten niet afhankelijk zijn van toevallige verschillen tussen instellingen.

Een uitnodiging tot gesprek

Minister Letschert gaf in de uitzending aan graag met studenten zelf in gesprek te willen gaan over wat zij nodig hebben. Die uitnodiging ondersteunen wij van harte. Binnen de Strategische Alliantie Jonge Mantelzorg werken wij dagelijks samen met jonge mantelzorgers die vanuit hun eigen ervaring bijdragen aan onderzoek, beleid, praktijkontwikkeling en belangenbehartiging. Zij weten als geen ander waar zij tegenaan lopen, welke ondersteuning werkt en welke drempels nog bestaan.

Wij nodigen minister Letschert daarom van harte uit om met deze jongeren en met de partners van de Strategische Alliantie Jonge Mantelzorg in gesprek te gaan. Niet alleen om te horen waar het misgaat, maar vooral om samen te kijken welke oplossingen mogelijk en nodig zijn.

Wij nodigen tevens alle kamerleden uit om de situatie van jonge mantelzorgers bespreekbaar te maken in de kamer. Stel Kamervragen die bijdragen aan hun persoonlijke ontwikkeling, hun toekomst en die van onze samenleving. Zij verdienen het om gezien te worden voordat zij vastlopen. Laten wij eens voor hen zorgen!

Steun deze oproep en deel dit bericht!

Jouw aandacht doet #MeerDanJeDenkt